جایگاه ویژه تار و سه تار در موسیقی سنتی
موسیقی سنتی ایران یکی از غنیترین و کهنترین گونههای موسیقی در جهان است که سازهای خاص خود را دارد. در میان این سازها، تار و سهتار جایگاه ویژهای دارند. این دو ساز زهی-مضرابی نهتنها در اجرای موسیقی دستگاهی ایران نقش محوری دارند، بلکه بهخاطر صدای دلنشین و روحنوازشان، مورد علاقه هنرمندان و علاقهمندان به موسیقی سنتی هستند.
در این مطلب قصد داریم به معرفی کامل تار و سهتار، تفاوتها، شباهتها، تاریخچه، ساختار، نحوه نواختن و کاربرد آنها در موسیقی ایرانی بپردازیم. اگر به یادگیری یا آشنایی با این سازها علاقهمند هستید، با ما همراه باشید.
تاریخچه تار و سهتار
تار
تار یکی از قدیمیترین سازهای ایرانی است که سابقهای چند صد ساله دارد. در دوران قاجار این ساز به اوج شکوفایی رسید. گفته میشود درویشخان و میرزا عبدالله از بزرگترین نوازندگان و مدرسین تار در تاریخ موسیقی ایران بودهاند. در گذشته تار ۵ سیم داشت، اما بعدها با اضافه شدن سیم ششم بهوسیله علیاکبرخان شهنازی یا درویشخان (نظرات مختلفی وجود دارد) شکل نهایی آن به وجود آمد.
سهتار
سهتار همخانواده تار است و نام آن در ابتدا بهخاطر داشتن سه سیم بوده است. بعدها سیم چهارم به آن اضافه شد که به آن “سیم مشتاق” میگویند، به افتخار مشتاق علیشاه، یکی از صوفیان و نوازندگان نامدار. این ساز بهدلیل ظرافت صدایش، بیشتر برای اجرای موسیقی عرفانی، بداههنوازی و تکنوازی استفاده میشود.
تفاوت تار و سهتار
اگرچه تار و سهتار از نظر ساختار کلی شباهتهایی دارند، اما تفاوتهای مهمی نیز بین آنها وجود دارد:
| ویژگی | تار | سهتار |
|---|---|---|
| تعداد سیم | 6 سیم | 4 سیم |
| نوع مضراب | مضراب فلزی | انگشتنوازی (بدون مضراب) |
| حجم صدا | بلند و قدرتمند | آرام و ظریف |
| بدنه | بزرگتر و دوتکه | کوچکتر و یکپارچه |
| استفاده | اجرای گروهی و تکنوازی | تکنوازی و مدیتیشن موسیقیایی |
| وزن | نسبتاً سنگین | سبک و قابلحمل |
اجزای ساز تار
تار دارای اجزای متعددی است که هرکدام در تولید صدا نقش دارند. مهمترین بخشهای ساز تار عبارتاند از:
- کاسه طنینی: از دو تکه بزرگ و کوچک تشکیل شده که معمولاً از چوب توت ساخته میشود.
- پوست: بر روی کاسه کشیده میشود و از پوست بره یا بز تهیه میشود.
- دسته (دست گردن): از چوب گردو یا افرا ساخته میشود.
- خرک: قطعهای کوچک که سیمها روی آن قرار میگیرند.
- گوشیها: برای کوک کردن ساز استفاده میشوند.
اجزای ساز سهتار
سهتار ساختاری سادهتر از تار دارد:
- کاسه: کوچکتر از تار است و از چوب توت یا گردو ساخته میشود.
- دسته: بلند و باریک است و دستان نوازنده بهراحتی روی آن حرکت میکند.
- سیمها: چهار سیم فلزی دارد که با ناخن انگشت اشاره یا مضراب انگشتی نواخته میشوند.
- خرک و شیطانک: اجزایی برای نگهداشتن و هدایت سیمها.
صدای تار و سهتار چگونه است؟
تار صدایی پرقدرت، شفاف و غنی دارد. به همین دلیل در اجراهای ارکسترال سنتی و گروهنوازی بیشتر استفاده میشود. در مقابل، صدای سهتار ظریف، درونی و احساسی است و بیشتر برای تنهایینوازی، بداهه و اجرای موسیقی عرفانی به کار میرود.
یادگیری تار و سه تار | کدام آسانتر است؟
برای علاقهمندان به یادگیری یکی از این دو ساز، سؤال رایجی وجود دارد: یادگیری کدام ساز راحتتر است؟
بهطور کلی، یادگیری سهتار برای مبتدیان کمی سادهتر از تار است. سهتار سبکتر است، نیازی به مضراب ندارد و کنترل آن راحتتر است. اما در نهایت، انتخاب بین تار و سهتار بیشتر به سلیقه موسیقایی فرد بستگی دارد.
اساتید برجسته تار و سهتار
ایران در طول تاریخ، نوازندگان بزرگی در زمینه تار و سهتار داشته است:
اساتید تار:
- استاد جلیل شهناز
- استاد حسین علیزاده
- استاد هوشنگ ظریف
- استاد علی اکبر شهنازی
اساتید سهتار:
- استاد احمد عبادی
- استاد محمدرضا لطفی
- استاد داریوش طلایی
- استاد مجید کیانی
نقش تار و سهتار در موسیقی ایرانی
در موسیقی دستگاهی ایران، این دو ساز نقش اصلی را ایفا میکنند. بسیاری از قطعات و ردیفهای موسیقی سنتی با تار و سهتار تنظیم شدهاند. تار بیشتر در اجرای گروهی و ارکسترها دیده میشود، در حالی که سهتار بیشتر در بداههنوازیها و کنسرتهای انفرادی مورد استفاده قرار میگیرد.
کدامیک را انتخاب کنیم؟ تار یا سهتار؟
اگر به دنبال سازی با صدای قویتر، تاثیرگذار در گروهنوازی و تکنیکی هستید، تار گزینه مناسبتری است. اما اگر علاقهمند به صدای آرام، دلنشین و درونی هستید و میخواهید ساز را بهراحتی با خود حمل کنید، سهتار انتخاب خوبی است.
جمعبندی
تار و سهتار دو ساز اصیل، دلنواز و پرارزش در موسیقی سنتی ایران هستند. هرکدام ویژگیهای منحصربهفردی دارند و انتخاب بین آنها بستگی به سلیقه، هدف و توانایی فرد دارد. یادگیری هر یک از این سازها نهتنها به رشد هنری کمک میکند، بلکه راهی برای ارتباط عمیقتر با فرهنگ و هنر ایرانی است.
اگر شما هم علاقهمند به یادگیری تار یا سهتار هستید، آموزشگاه موسیقی همراز با حضور اساتید برجسته ای مانند جناب آقای فاروق آزادیان و کلاسهای حرفهای آماده همراهی با شما در مسیر نوازندگی است.